Van weerstand naar warmte: hoe een gedragsconsult de warmtetransitie kan versnellen

In totaal voerden we 28 interviews uit met huurders en woningeigenaren in verschillende buurten van de gemeente Sliedrecht. Zo ondervonden we wat de doelgroepen activeert, of juist blokkeert om in gesprek te gaan over het warmtenet en aardgasvrij wonen. Daarnaast analyseerden we bestaande communicatiemiddelen, zoals websites, advertorials en digitale kanalen, om te begrijpen welke boodschap bewoners al hebben ontvangen en hoe deze communicatiemiddelen beter op de leefwereld van de inwoners kunnen aansluiten.

De inzichten uit de interviews vertaalden we naar drijfveren die achter de huidige gedragingen spelen, voor zowel huurders als woningeigenaren. Zo ondervonden we wat de doelgroepen activeert, of juist blokkeert om in gesprek te gaan over het warmtenet en aardgasvrij wonen. Het onderzoek liet zien dat veel inwoners niet per se ‘tegen’ verduurzaming zijn, maar dat zij in de praktijk nog een aantal psychologische barrières ervaren die hen afremmen om in gesprek te gaan met de gemeente en betrokken partijen over aardgasvrij wonen.

• Een eerste barrière is dat veel bewoners niet helder hebben wat de warmtetransitie concreet betekent. Informatie over kosten, comfort en praktische gevolgen blijft vaak abstract, waardoor bewoners het lastig vinden om hun eigen situatie voor te stellen. Door deze twijfels vullen verhalen uit de omgeving het beeld aan.
• Daarmee hangt een tweede barrière samen: negatieve ervaringen van naasten. Deze blijven vaak sterker hangen dan neutrale of positieve voorbeelden en waren in dit geval dominant aanwezig. Een klassiek voorbeeld van de negativity bias: ons brein geeft onbewust prioriteit aan negatieve signalen, waardoor deze informatie zwaarder weegt in onze beoordeling dan positieve informatie. Hierdoor is het moeilijk om het gesprek open en zonder oordelen te starten.
• Een derde barrière heeft te maken met het financiële plaatje. Zowel huurders als woningeigenaren willen zekerheid over de betaalbaarheid van aanpassingen ten behoeve van de warmtetransitie. Hierin ondervonden we ook een verschil tussen woningeigenaren en huurders. Woningeigenaren vragen zich vooral af of hun investering zich uiteindelijk terugverdient, terwijl huurders vooral willen weten of hun maandlasten stabiel en voorspelbaar blijven. Omdat die duidelijkheid nu nog ontbreekt, schuiven zij het onderwerp (aardgasvrij wonen) gemakkelijk naar de achtergrond.
• Tot slot bleek dat veel bewoners behoefte hebben aan meer autonomie. Wanneer de transitie voelt als iets dat ‘opgelegd’ wordt, ontstaat er sneller weerstand en minder initiatief vanuit de inwoners zelf. Zodra mensen juist ervaren dat zij in kleine stappen kunnen meebewegen, groeit de kans dat zij openstaan voor een open dialoog en vervolgstappen.

De inzichten maakten duidelijk dat een aanpak die vooral inzet op overtuigen of informeren niet voldoende is. Als het warmtenet te abstract blijft, zullen negatieve beelden de boventoon voeren en zal dit, gepaard met een mindere mate van ervaren controle, niet leiden tot beweging. Daarom ontwikkelden wij gedragswetenschappelijke interventies die bewoners stap voor stap meenemen. Eerst naar openheid voor het gesprek, dan naar kleine, concrete stappen van betrokkenheid. Met uiteindelijk als resultaat een keuze die weloverwogen én geïnformeerd is.

De strategie met de titel “Een warm vooruitzicht” is gebaseerd op drie kernprincipes.

1. Ten eerste maken we het warmtenet begrijpelijk en dichtbij, zodat bewoners het warmtenet niet langer ervaren als een ongrijpbaar systeem, maar als iets waar zij een helder beeld bij kunnen vormen en aansluit op hun eigen leefwereld.
2. Ten tweede bouwen we aan vertrouwen door ruimte te geven aan twijfels en complicaties die bij inwoners spelen. Aansluitend hierop geven we positieve ervaringen een podium en maken we de echte normen zichtbaar in de buurt.
3. Ten derde maken we de route naar een gedragen warmtetransitie behapbaar voor de inwoners. Bewoners krijgen concreet handelingsperspectief aangeboden, in kleine stappen, zodat zij groeien in regie en zekerheid.